Những sai lầm của cha mẹ trong việc giáo dục con cái

Tôi luôn nghĩ làm cha mẹ là một trong những công việc khó khăn nhất trên thế giới, bởi vậy mà chỉ đến một thời điểm nào đó trong cuộc đời, chúng ta mới tích lũy đủ hoặc ở mức chấp nhận được những điều kiện cần cho công việc này.  Điều kiện cần ở đây là khả năng chăm sóc, dưỡng dục về cả về mặt thể chất lẫn tinh thần cho đứa trẻ . Nói là điều kiện cần bởi rất khó để có điều kiện đủ. Mỗi đứa trẻ sinh ra đều khác nhau, và công thức thành công của cha mẹ này chưa chắc đã áp dụng được với cha mẹ khác, hoặc đã áp dụng thành công với đứa con đầu lòng, chưa chắc đã hiệu quả với đứa con thứ hai.

Giữa cha mẹ và con cái luôn có những khoảng cách nhất định, nhất là khi đứa trẻ ngày một lớn lên và rời xa vòng tay cha mẹ. Những khoảng cách này đôi khi không gây ra vấn đề lớn lắm nếu cha mẹ và con cái cùng nhìn nhận tích cực vấn đề và cố gắng thay đổi hoặc điều chỉnh để hiểu nhau hơn. Nhưng trong một số gia đình, những khoảng cách này ngày một lớn dần, và càng ngày càng mang con đi xa khỏi vòng kiểm soát của cha mẹ. Đây trước hết là vấn đề trong giáo dục gia đình, và công việc này nếu không được thực hiện đúng đắn ngay từ khi con còn nhỏ sẽ ảnh hưởng không tốt đến sự phát triển về đạo đức, tâm lí của đứa trẻ khi lớn lên.

Dưới đây là một số sai lầm trong cách giáo dục con của các bậc làm cha mẹ. 

1.       Không cho con quyền quyết định

Nhiều cha mẹ cho rằng mình sinh ra con nên có quyền quyết định mọi vấn đề của con. Bởi vậy, họ không cho con cái mình được quyền đưa ra quyết định về các vấn đề trong cuộc sống dù đó là những vấn đề nhỏ như “ Con thích mặc bộ quần áo nào đi học hôm nay?”, “ Con sẽ mua gì với số tiền tiêu vặt bố mẹ đưa?” đến những vấn đề lớn hơn như " Con muốn học trường đại học nào?" " Con muốn đi làm hay đi du học?" Việc  không được tự quyết định sẽ dẫn đến tâm lí lo lắng, bất an khi con phải tự quyết định một vấn đề gì đó khi không có cha mẹ ở bên. Dần dần con cũng mất đi sự nhạy cảm trong cảm xúc và tư duy khi đối mặt với các vấn đề. Tâm lí “ Thế nào cũng được” hay “ Bố mẹ chọn cho con” khiến đứa trẻ lớn lên  trở nên mờ nhạt, thiếu cá tính và thiếu luôn cả sự tự tin. 

  

Giải pháp: Hãy cho con được tham gia vào quá trình quyết định.  Hãy phân tích từng lựa chọn và tập cho con có lựa chọn đúng đắn trong từng hoàn cảnh. Ví dụ khi đứa trẻ băn khoăn sẽ dành ngày nghỉ của mình vào việc ở nhà làm bài tập về nhà hay về quê chơi, hãy giúp con tìm ra những ưu điểm và  nhược điểm của từng lựa chọn cũng như cách khắc phục những nhược điểm đó. Ví dụ nếu con muốn về quê, con phải hoàn thành bài về nhà trước cuối tuần, điều đó có nghĩa con phải làm việc năng suất hơn và tập trung hơn. Hãy ngồi với con và cùng vạch ra kế hoạch, điều này sẽ giúp con có phương pháp tư duy logic và làm việc khoa học.

2.       Quát mắng, đánh đập con

Nhiều bậc cha mẹ quan niệm “Yêu cho roi cho vọt.” Điều này đúng trong trường hợp trẻ cần được uốn nắn kịp thời hành vi thiếu đạo đức,  hay thiếu lễ phép. Tuy nhiên, cần phải tìm ra nguyên nhân sâu xa trong những hoàn cảnh này. Khi đứa trẻ mắc lỗi, liệu đó là lỗi lần đầu hay lỗi lặp lại? Vì sao trẻ lại mắc lại những lỗi này? Vì chưa được nhắc nhở? Vì được nhắc nhở khi trẻ chưa chú tâm?  Vì trẻ không thấy đây là các lỗi? Vì trẻ bắt trước người lớn ?  Ví dụ khi một đứa trẻ xưng hô chưa đúng với người lớn tuổi hơn mình, thay vì quát mắng, khiến đứa trẻ hoảng hốt mà không nhìn ra được vấn đề sai ở đâu, hãy bình tĩnh dạy con và tập cho con thói quen xưng hô lễ phép.

Cha mẹ đi làm luôn gặp phải những stress trong công việc, điều này dẫn  đến việc khi về nhà, nhiều người không giữ được bình tĩnh với con cái trong những sự việc nhỏ nhất.Ví dụ về nhà thấy nhà chưa quét, cơm chưa nấu hay quần áo chưa giặt là có thể nổi trận lôi đình. Những nóng giận như vậy chỉ gây ức chế cho con trẻ, khiến chúng không thoải mái khi thực hiện những công việc này và khiến cho khoảng cách giữa cha mẹ và con cái ngày một lớn dần. Thật không khó để thấy những gia đình mà cha mẹ và con cái chẳng nói nổi với nhau một câu trong cả bữa ăn, thế rồi ăn xong thì ai về phòng người nấy. Nếu tình trạng này tiếp diễn thì gia đình, thay vì là chỗ dựa tinh thần cho mỗi thành viên, trở thành một mỗi căng thẳng không đáng có.

Giải pháp: Hãy cố gắng bình tĩnh trong mọi tình huống. Đứa trẻ chưa có nhiều cơ hội để hiểu về thế giới và biết điều gì là đúng hay sai. Hãy cho chúng cơ hội được học hỏi và sửa chữa những điều chưa hoàn thiện. Hãy bao dung với lỗi lầm của con. Hãy khen khi con làm tốt, nhận xét những điều con làm chưa tốt, hãy đưa ra hình phạt nếu cần thiết, nhưng cố gắng không dùng roi, vọt, không xúc phạm con. Những lời mắng nhiếc có thể vô tình in hằn rất sâu trong tâm trí con, khiến con cảm thấy tủi thân khi nhớ lại. Nó cũng có thể trở thành một phần trong vốn từ vựng của con, khiến con có thể bật ra những lời lẽ “sát thương” đó cho những người khác. Điều này, nếu diễn ra, sẽ giống như một cái vòng lẩn quẩn, và cha mẹ chính là nguồn gốc của sự phức tạp này.

3.       Không tôn trọng những sở thích, mong ước của con

Mỗi đứa trẻ sinh ra đều có những tiềm năng và những sở thích nhất định. Có em thích hội họa, có em thích vi tính, công nghệ. Có em chỉ thích loay xoay cả ngày với những cuốn truyện tranh. Thường thì bố mẹ sẽ để cho con được theo đuổi những sở thích, mong ước của mình nếu đứa trẻ làm được những điều bố mẹ yêu cầu như đạt điểm cao trên lớp hay đạt được thành tích cao trong một cuộc thi năng khiếu. Chỉ khi trẻ được lọt vao một cuộc thi năng khiếu hay được thầy cô khen về khả năng trên lớp, cha mẹ mới chấp nhận là con có tài năng và con cần môi trường để phát huy. Nói như vậy để thấy nếu trẻ không bộc lộ rõ ràng những tiềm năng của mình, mà chỉ đơn giản làm theo sở thích, những sở thích này rất có thể sẽ bị phủ nhận bởi cha mẹ bởi họ cho rằng đây là những thú vui ít lợi lộc.  

Khi một đứa trẻ lăm lăm trên tay cuốn truyện tranh, thay vì hỏi con học được gì trong những cuốn sách đó hoặc cùng tìm hiểu về cuốn truyện để thấy có điều gì thu hút con, nhiều cha mẹ nhanh chóng coi đó là lý do khiến trẻ xao nhãng việc làm bài tập trên lớp hay không chịu giúp việc nhà, từ đó dẫn đến những cư xử nóng nảy, gây mất hòa khí trong gia đình.

Giải pháp: Hãy trò chuyện để hiểu về con và thế giới của con, từ đó giúp cho con có những định hướng tích cực trong cuộc sống. Ví dụ hãy tìm hiểu vì sao đứa trẻ lại thích đọc truyện tranh đến thế. Nhiều đứa trẻ đọc truyện vì nó tìm được những bài học quý giá trong đó. Nhiều đứa khác đọc vì nó chỉ đơn giản muốn giải trí, giết thời gian bởi cuộc sống xung quanh nó chẳng có gì thu hút hơn. Nhiều đứa khác đọc vì nó thích vẽ lại những nhân vật trong truyện. Còn có cả những em đọc truyện vì chúng chẳng có ai để nói chuyện, và đọc truyện là cách duy nhất chúng giao tiếp với thế giới. Nếu cha mẹ có thể nói chuyện để hiểu con (điều này nên được thực hiện khi còn nhỏ) thì những khoảng cách thế hệ sẽ không ngày một lớn dần.

4.       Không để ý đến cách cư xử của mình khi có mặt con

Nếu cha mẹ cãi cọ trước mặt con, hay nếu cha mẹ vô tình nói xấu người khác trước mặt con trẻ, đứa trẻ sẽ dễ dàng bị ảnh hưởng tiêu cực. Tất nhiên, cha mẹ có quyền nói lên những bức xúc của mình về cuộc sống, nhưng những bức xúc này cần được hạn chế khi có mặt con trẻ, hoặc cách thể hiện không nên quá nóng giận, “độc miệng,” khiến con cũng có những thái độ tiêu cực không đáng có về một ai đó hay sự việc gì đó.

Giải pháp: Cha mẹ cần nhận thức được sự có mặt của con để có những ứng xử phù hợp. Không nên gieo rắc vào tâm hồn con những ý nghĩ tiêu cực, đừng bắt con phải đối mặt quá sớm những mặt trái của cuộc sống bởi như vậy là không công bằng cho tuổi thơ của con.

5.       Không nhất quán trong cách giáo dục con

Khi cha mẹ vui thì những lỗi lầm của con dù hơi nghiêm trọng một tí cũng có thể dễ dàng được bỏ qua, còn khi cha mẹ đang có chuyện bực mình thì những thiếu xót nho nhỏ của con cũng có thể là giọt nước làm tràn li. Điều này vô tình lại gây hoang mang cho đứa trẻ bởi nó không biết mức độ nghiêm trọng của những sai sót của nó là đến đâu. Tại sao đôi khi nó chỉ bị nhắc nhở nhẹ nhàng, còn đôi khi lại bị phê bình nghiêm trọng đến thế?  Cùng là việc chưa dọn phòng, mà đôi khi mẹ chỉ nhắc một hai câu, đôi khi lại nói dai dẳng bực mình đến mức muốn bỏ nhà ra đi.

Giải pháp:  Nhất quán là chìa khóa thành công cho rất nhiều việc, trong đó có việc làm cha mẹ. Để làm tốt điều này thì cha mẹ cần bình tĩnh khi nói chuyện với con để nhận thức đúng đắn vấn đề mà con gặp phải. Không nên qua quýt để rồi con cái cũng không cảm nhận được chúng cần phải làm gì và làm như thế nào mới đạt yêu cầu. Ví dụ bất cứ khi nào con đạt điểm thấp, hãy ngồi lại và hỏi con xem vì sao con lại đạt điểm như vậy và cùng con tìm ra giải pháp khắc phục. Không nên lúc thì cho qua, lúc lại đe nẹt roi vọt khi con hoảng sợ, và vấn đề cũng không được giải quyết.

6.       Không biết lắng nghe

Khi trẻ mới tập nói, thì con nói gì bố mẹ cũng cố nghe, nhưng khi các bé đã biết nói quá nhiều, đặc biệt là khi con đến tuổi thiếu niên, vị thành niên thì mực độ tập trung  lắng nghe có phần giảm đi. Thậm chí, ở nhiều gia đình, cha mẹ không coi ý kiến của con là quan trọng. Hay khi con kể chuyện bạn bè, chuyện ở lớp, cha mẹ chỉ coi đó là những chuyện giải trí mà không chú ý xem con đang muốn nói điều gì qua những câu chuyện ấy. Việc con kể nhiều về một bạn trong lớp có phải là con đang ganh đua với bạn ấy hay con đang có tình cảm gì đặc biệt với bạn ấy không. Nếu cha mẹ biết lắng nghe, thì con sẽ nói ra những tâm tư nguyện vọng của mình bởi khi đó nó cảm thấy được an toàn và tôn trọng.

Giải pháp: Hãy dành thời gian cho con. Hãy lắng nghe chăm chú khi con kể chuyện. Điều này sẽ khiến cho đứa trẻ cảm thấy được quan tâm, và nó sẽ biết cách thể hiện mình tốt hơn. Việc lắng nghe cũng giúp cha mẹ nhận biết kịp thời các vấn đề con gặp phải để giúp con vượt qua những trở ngại đó.

7.       Không dạy con

      Nhiều cha mẹ cho rằng con cái sẽ tự biết điều này, điều kia khi chúng lớn lên hoặc giao tiếp ngoài xã hội, bởi vậy mà họ coi nhẹ viêc tự mình dạy cho con. Điều đáng nói là khi con họ làm sai do không được chỉ dẫn, họ sẽ quy hết trách nhiệm về con như con không thông minh, hay không chú ý quan sát hay “Điều đơn giản thế này cũng bắt bố mẹ dạy”. 

      Ví dụ nhiều cha mẹ không dạy cho con về giáo dục giới tính mà mặc định con sẽ tự biết khi chúng lớn lên. Điều này hết sức nguy hiểm vì khi con không được tiếp xúc với nguồn thông tin chính thống, sẽ rất dễ có những hiểu biết sai lệch, gây ra những hậu quả khôn lường.

      Giải pháp: Hãy kiên nhẫn dạy cho con từ những thứ nhỏ nhất. Nếu con đã biết hoặc có thể nắm bắt ngay thì tốt. Còn không, hãy luôn mặc định đó là trách nhiệm của cha mẹ trong việc giúp con có những hiểu biết nhất định về cuộc sống từ những việc nhỏ nhất như cầm dao thái rau như thế nào, hay gấp quần áo ra sao. Hãy cho con cơ hội được thực hành và tiến bộ.

8.       Bỏ qua vai trò của con

    “ Đó là việc người lớn” hay “Đó không phải là việc của con” là những câu nói rất dễ gây tổn    thương đến con trẻ. Chúng sẽ nghĩ rằng chúng không hề có một vai trò gì trong cuộc sống của cha mẹ và cảm thấy mình mình vô dụng.

      Giải pháp: Hãy nói chuyện cho con hiểu đó là một vấn đề phức tạp, và con chưa thể giúp đỡ trong quá trình giải quyết vấn đề này. Đừng phủ đầu bằng những câu nói gây tổn thương.

9.       Không dạy cho con về cách giữ tiền và tiêu tiền

       Nhiều cha mẹ cho rằng con còn nhỏ, chưa biết tiêu tiền, hay cầm nhiều tiền sẽ để rơi. Tuy nhiên, tâm lí này vô hình chung lại khiến con trở nên rụt rè, thiếu tự tin trong việc quản lý tiền bạc. Ở nhiều gia đình, ngay cả khi  đứa trẻ lớn lên, tự làm ra tiền, bố mẹ cũng không để con được tự do tài chính (không cho con được giữ số tiền mình kiếm được) vì nghĩ “Có nhiều, tiêu nhiều” khiến đứa trẻ lóng ngóng khi cầm chính những đồng tiền mình làm ra. 

      Giải pháp: Hãy dạy cho con về giá trị của đồng tiền. Hãy chỉ cho con đó là công sức  lao động để con biết cách tiêu tiền hợp lý. Khi con còn nhỏ, vào những dịp thích hợp, hãy cho con một ít tiền tiêu vặt và quan sát con tiêu những đồng tiền đó như thế nào. Khi con lớn hơn một chút, hãy cho con cùng đi ngân hàng để biết các dịch vụ, thủ tục tiết kiệm, thanh toán.  Hãy dạy con biết cách quản lý tiền bạc của mình qua việc nuôi heo đất, mở sổ tiết kiệm, mở thẻ ngân hàng. Làm như vậy con sẽ dạn dĩ với đồng tiền và có thể tự có những quyết định tài chính quan trọng trong cuộc sống.

10. Nghĩ rằng con sẽ không bao giờ thay đổi

Nhiều cha mẹ lúc nào cũng nuôi ý nghĩ " Con mãi tuổi lên ba." và đối xử với con mình, dù đã hai mươi, ba mươi cũng theo cái cách trẻ con đó. Phải nhớ rằng theo thời gian, cón sẽ lớn lên, sẽ thay đổi. Có những thay đổi phù hợp và tích cực; có những thay đổi chưa hẳn đã phù hợp bởi khi đó đứa trẻ đang loay hoay tìm ra hương đi thích hợp nhất cho bản thân mình. Nhưng dù thế nào, cha mẹ cũng nên nhìn nhận tích cực những thay đổi này, không nên giữ khăng khăng ý kiến " Trước nó có thế đâu." Con người nếu không thay đổi sẽ không phát triển. Con trẻ không thay đổi sẽ không có những trải nghiệm thiết thực để sống mạnh mẽ và ý chí hơn.

Giải pháp: Hãy cho con sự tự do, tự do phát triển bản thân, tự do khám phá, tự do trưởng thành.  Dù đôi khi chúng tò mò về con đường ngược lại,  nhưng với nền tảng giáo dục vốn có, chúng đủ tỉnh táo để quay lại và trân trọng cuộc sống hiện tại nhiều hơn.

11. Muốn con mình sống một cuộc sống bao bọc, ổn định, khuôn mẫu 

Con cái không phải là một khối bột để cha mẹ nhét vào khuôn và tạo hình theo ý thích. Con cái cần ánh mặt trời, kiến thức, trải nghiệm và lòng gan dạ để lớn lên. Tất cả những điều đó không thể có được nếu chỉ quanh quẩn từ nhà đến trường hay đến cơ quan. Đừng nhồi cho con những ý nghĩ: vì con học ngành này nên con chỉ có thể làm việc này. Không. Thế giới này rộng lớn lắm, hãy cho con cơ hội được khám phá và tìm ra con đường đi của bản thân. Đừng giới hạn chúng ở bất kì một ngành nghề hay lĩnh vực nào.

Giải pháp: Hãy lắng nghe xem con muốn gì vi suy cho cùng cha mẹ không thể lo cho con cái cả đời. Hãy để con tự tìm ra điều chúng muốn làm, như vậy chúng sẽ không cảm thấy bị ép buộc; Khi ấy, chúng sẽ cảm thấy tôn trọng ba mẹ nhiều hơn và cảm thấy hạnh phúc hơn với cuộc sống của bản thân mình.

HH